David Lynch Sinemasında Postmodern Yapı

Giriş

1970’lerden sonra sinema dünyasına postmodernizmin girmesiyle büyük bir değişim yaşandı. Geleneksel Hollywood anlatıcılığı yavaş yavaş sorgulanmaya ve aşılmaya başlandı. Postmodern sinema, modern sinemanın “auteur” kavramına karşı bir çeşit esneklik getirdi. Yani anlatı ve film türleri sabit değil, izleyiciye de yorum alanı bırakılmaya başlandı.

Modernist sinema, yönetmenin estetik anlayışını net bir biçimde yansıtmasına, tutarlı ve bütünlüklü bir yapı kurmasına dayanır. Ancak postmodern sinema, bu yaklaşımı sorgular ve yıkar.  Anlatı, zaman ve türlerin arasındaki sınırları sabit görmez, izleyicinin yorumuna açık bir bölüm bırakır. Bu özelliklerin ise postmodern sinemadaki en güçlü temsilcilerinden biri David Lynch’tir ve sineması da tam bu iki yaklaşım arasında yer almaktadır. Lynch’in kendine has bir görsel dil kullanımı, belli tematik tekrarları ve teknik kullanımları onu bir “auteur” olarak gösterir. Fakat parçalı anlatı, rüya ve gerçek arasındaki belirsiz yapısı ve birçok janrı aynı film içerisinde kullanması gibi postmodernist özellikleri de filmlerinde kullanmaktadır.

Postmodern estetiği kendi özgün anlatı ve görsel dili ile bir araya getiren Lynch, hikâye kurarken karşıtlık unsurunu etkin bir biçimde kullanır. Örneğin Blue Velvet filminde gündüzleri ideal olarak görülen banliyö hayatı gösterilirken geceleri ise şiddet, korku ve belirsizlik gösterilir. Mulholland Drive’da ilk başta Hollywood rüyası klişesini, filmin devamında ise bu rüyanın büyük bir hayal kırıklığına olduğunu, aslında yaşanan trajediyi maskelemek için kurulduğunu görürüz. Lynch klasik “mutlu son” ümidini alır ve onu tamamen ters yüz eder. Birçok Hollywood klişesini aynı şekilde filmlerinde bozar.

Lynch’in filmografisini incelediğimizde zaman içinde postmodern estetiği nasıl sinemasında kullandığını görebiliriz. 80’lerden itibaren Eraserhead, Blue Velvet ve Twin Peaks ile kendi sinema dilini geliştirmiş, 90’lar itibariyle de Lost Highway ve sinema tarihinin en önemli filmlerinden biri olan Mulholland Drive ile bu dili olgun bir hale getirmiştir. Bu filmlerde geleneksel anlatı yapıları tamamen değiştirilir, çizgisel zaman anlayışı bozulur ve karakterler sabit değildir.

Lynch'in bu yaklaşımı, her şeyin net açıklamalara sahip olduğu klasik Hollywood sinemasına karşı açık bir duruş sergiler. Peki bu postmodern dil nasıl işliyor?

Lynch'in Sinema Dilindeki Postmodern Dönüşüm

Lynch filmlerinde postmodern estetiğin ilk belirtisi olarak geleneksel anlatı yapılarının düzenli bozulmasıdır. Blue Velvet’teki gündüz-gece ikililiği, sadece tematik olarak bir karşıtlık değildir. Aynı zamanda klasik hikâye anlatıcılığındaki sebep-sonuç mantığı da kırılır. Jeffrey’nin gündüz ve gece deneyimleri arasında doğrudan bir bağlantı kurulmaz. Her bir parça anlatı izleyicinin yorumuna açık bırakılır.

Twin Peaks’te ise “soap opera” klişelerinin kullanıldığını görürüz. James, Donna ve Maddy karakterleri arasındaki aşk üçgeni, kasabada yaşanan toplumsal dramalar gibi olaylar bunun örnekleridir. Bu olaylar ise abartılı ve karikatürize bir şekilde sunulur, izleyiciye “klişe” olduğu hissettirilir. Bu klişelerin arasına ise absürt ve sürreal sahneler girer; Bob’un beklenmedik anlarda ortaya çıkması ya da David Lynch’in kişisel sembolik dünyasını yansıtan “Red Room” sahneleri dizinin akışını keser.

Bu yaklaşım, postmodern estetiğin temel özelliklerinden pastiş ve parodi tekniklerini yansıtmaktadır. Lynch, soap opera formunu taklit ederken aynı zamanda onunla alay eder fakat bu alay tümüyle yıkıcı değildir. Yani Twin Peaks’te Lynch, soap opera’yı kullanırken onu ne tamamen onaylar ne de tamamen reddeder.

90’lardan itibaren Lost Highway ve Mulholland Drive ile sinemasını gittikçe radikal bir noktaya taşır ve filmlerinde artık teknikleri geniş bir çerçevede uygulamaya başlar.  Film noir, melodram ve psikolojik gerilimi birlikte kullanır. Ayrıca ses tasarımında Lynch, diegetic yani filmin dünyasında karakterlerin de duyabildiği öykü-içi sesler ile non-diegetic, yalnızca seyirciye yönelik öykü-dışı unsurları bilinçli olarak bir araya geçirir. Böylece izleyici neyin film dünyasının içinde neyin ise yalnızca sinemasal bir illüzyon olduğunu ayırt edemez.  Bu duruma, Eraserhead’deki “Lady in the Radiator- In Heaven” sahnesi örnek verilebilir. Bir tiyatro sahnesinde gördüğümüz kadın figürü ilk başta diegetic gibi görünür fakat sahne ilerledikçe bu şarkının karakterin zihninde mi yoksa gerçekten film evreninde mi olduğu belirsizleşir. Diegetic ve non-diegetic öğelerin iç içe geçtiği bu tür sahneler, Lynch filmlerinin çoğunda karşımıza çıkar. Ayrıca film sonunda izleyicinin aklında en çok kalan sahneler bu tip sahnelerdir.

Kırılan Zaman

Lynch sinemasının en belirgin özelliklerinden biri, parçalı anlatım yapısıdır. Lynch’in filmlerinde hikâyenin başından sona düz bir çizgide ilerlediğini görmeyiz. Bazen zaman ileriye atlar, bazen geriye döner ve bazen de büsbütün kırılır. Buna örnek olarak Lost Highway filmindeki bir sahneyi açıklayabiliriz. Filmdeki hapishane sahnesinde Fred Madison karakterinin aniden ve hiçbir açıklama sunulmadan Pete Dayton’a dönüşmesi zamansal sürekliliğin ve nedensellik zincirinin kopuşuna bir örnektir.

Postmodern edebiyatta döngüsellik, anlatının başlangıç ve sonunun birbirine bağlanması, olayların doğrusal zaman yerine tekrar eden bir yapıda sunulmasıdır. Lost Highway’in de döngüsel yapısı farklıdır. Son sahne ilk sahneye bağlanır ve “Dick Laurent is dead” cümlesini hem başta hem de sonda duyarız. Bu, edebiyattaki döngüselliğin sinemaya aktarımıdır.

Mulholland Drive’da ise zamansal kırılma daha farklı bir biçimde gerçekleşir. Filmin yaklaşık iki saatinde Betty ve Rita’nın hikayesini izleriz, son yarım saatinde ise bu hikâyenin aslında Diane’nin bastırılmış arzularında kurduğu bir fantezi olduğunu öğreniriz. Bu karakter değişimleri Club Silencio sahnesinde aniden gerçekleşir ve izleyicinin gerçeklik algısını bütünüyle sarsar.

Örneğin Spike Jonze’un Adaptation filminde, Kaufman kendini senaryo sürecinin içine dahil ederek anlatının sınırlarını bozar. Bu yöntem, postmodern anlatının belirgin özelliklerinden biri olan “kurmacanın doğasını açığa vurma eğilimini” yansıtır, yani izleyiciye izlediğini her şeyin bir kurgu olduğunu hatırlatılır. Lynch ise bu kırılmaları sadece anlatı oyunu olarak bırakmaz, psikolojik gerilimler ve bilinçaltıyla birlikte ele alır.

Lynch’in Kadın Karakterleri ve Femme Fatale

Lynch sinemasında kadın karakterlerin hikayesinde de klasik kalıplardan çıkıldığını görebiliriz. İyi ya da kötü gibi tek boyutlu klişe karakter oluşturmak yerine çok katmanlı ve derinlikli yapılardır. Twin Peaks’te Laure Palmer, ilk başta masum kurban tiplemesi özelliklerini taşır. Genç, güzel ve trajik bir biçimde öldürülmüş bir kadın. Fakat ilerleyen bölümlerde karakterin bundan daha karmaşık bir kişiliğe sahip olduğunu, belli kalıplar arasında yorumlanamayacak bir karakter olduğunu görürüz.

Blue Velvet’teki Dorothy karakteri ise film noir’ın femme fatale özelliklerini taşısa da aynı zamanda kırılgan ve korunma ihtiyacı olan bir yapıdadır. Jeffrey’nin ilk kez onun evine gittiği sahne de Dorothy güçlü ve kontrol sahibi bir kadındır, elinde bıçakla Jeffrey’i tehdit ederek istediğini yaptırır. Ancak bu sahnenin ardında Frank’ın eve gelmesiyle Dorothy farklı bir kişiliğe bürünür, onun karşısında çaresiz ve korkmuş bir kurbandır.  Jeffrey ile iletişimi de ani değişimlere dayanır, bir an onu tehdit ederken bir yandan ona sarılıp korunma arayışına girer.  Bu sahne kadın karakterlerinin Lynch sinemasındaki yaratılışını da açıklar. Dorothy ne femme fatale ne de bir kurbandır. Bu karmaşıklığı tek bir sahnede sunması, Hollywood sinemasının kadın karakterlerini yaratırken ne kadar yetersiz olduğunu gösterir.

Peki Lynch’in kadın karakter yaratımına feminist açıdan olumlu görebilir miyiz? Bu soruya evet denemez çünkü kadın karakterler çoğu zaman hikâyede şiddet, arzu ve travma merkezli bir noktada konumlanır. Kadın hikâyede bir özne olmaktan ziyade işkence, psikolojik baskı ve ölüm gibi şiddetin merkezinde yer alır.

Ancak bu durum filmlerinin feminist açıdan değersiz olduğu anlamına gelmez. Kendisinden önceki dönem sinemadaki var olan kadın temsilini bambaşka bir noktaya taşır. Kadını filmin içinde etken bir figür olarak sunar ve sinemadaki konumuna dair bir farkındalık yaratır.

Ses ve Işık Kullanımının Atmosfer Yaratımı

Filmlerinde estetiğin en güçlü yanlarında biri ise kesinlikle ses ve ışık kullanımıdır. Neredeyse tüm filmlerinde Angelo Badalamenti ile çalıştı; birlikte müzik ve sahne arasında mükemmel bir uyum yarattılar.

Twin Peaks’teki “Laura Palmer’s Theme” müziği ses tasarımının en başarılı örneklerinden biridir. Badalamenti bu müziğin melankolik kompozisyonuyla karakterin hikayesini anlatmakla kalmaz, adeta tüm dizinin atmosferini de belirler. Bu müziği sadece dinlemek bile dizinin dünyasını anlatan güce sahiptir. İzleyici Laura’nın hissettiği acıyı ve o gizemli çekiciliğini müzik vasıtasıyla hisseder.

Renk kullanımı da atmosferi yaratmanın önemli araçlarından biridir. Twin Peaks’teki “Red Room” sahnelerindeki kırmızının sıcak ama tuhaf ve huzursuzluk veren atmosferi, karakterlerin bilinçaltı yolculuklarını simgelemektedir. Mulholland Drive’da ise mavi ve kırmızı renk kullanımı gerçek ve hayal arasındaki ayrımı belirtmede kullanılır. Filmin ilk iki saatine dikkat edilirse ağırlıklı olarak mavi tonlar kullanılır. Betty’nin Los Angeles’a indikten sonraki havaalanı sahneleri ve taksideki sahnelerinde bunların birer hayal unsuru olduğu renklerle en başından seyirciye verilir. Filmin son kısımlarında ise renk tonları kırmızıya döner.

Club Silencio sahnesinde bu geçiş yaşanır. Sahne boyunca mavi ışıklar varken, sahnenin arka planında parlak kırmızı perdeler yer alır. Mavi kutu açıldığında Betty’nin hayal dünyası tamamen çöker ve Diane’nin gerçek dünyasına geçilir. Bu geçişte şunu anlarız ki renk kullanımı sadece estetik değil, anlatının yapısında da önemlidir. Mavi tonları fantezi evrenini gösterirken, kırmızı tonları gerçeklik evrenine geçişi simgeler.

Lynch’in sinema dili belirsizlik, karanlık ve tuhaflıklarıyla bir estetik dil oluşturur. Bu yazıda incelediğimiz gibi filmlerinde parçalı anlatı yapısı, gerçek ile rüya arasındaki belirsizlik ve kimlik dönüşümleri bulunur. Klişeleri özgün bir biçimde kullanması ve sürreal ögeleri barındırması gibi postmodern teknikler, onun kendine has sinema dilini ve atmosferini yaratır.

Filmlerin içindeki belirsizlikler ve açık bırakılan noktalar, izleyiciyi de yorum yapabilen aktif bir konuma yerleştirir. Her izleyici bir sahne üzerine farklı yorumlarda bulunabilir. Bu da postmodern yaklaşımla uyumludur çünkü her izleyici farklı bir deneyim süreci yaşar.

Yarattığı dil sadece sinema tarihi kapsamında önemli değildir, beraberinde kullandığı temalar ile toplumsal konulara da değinir. Örneğin Blue Velvet'te idealize edilmiş Amerikan banliyö hayatının çöküşü sadece bir anlatı tekniği değil, aynı zamanda toplumsal ikiyüzlülüğün de bir metaforu olarak okunabilir.

David Lynch'in sineması, bizi Hollywood'un hazır kalıplarından kurtarıp kendi iç sesimizi bulmaya davet eder. Her filminde yarattığı belirsizlikler ve açık bıraktığı sorular, sinema deneyimini pasif izlemekten aktif yorumlamaya dönüştürür. Belki de Lynch'in en büyük başarısı bu: İzleyiciye 'Sen ne düşünüyorsun?' diye sorabilmesi.